İzmir'deki Antik Kentler: En Büyükten En Küçüğe Kapsamlı Rehber

Efes, İzmir'in ve Türkiye'nin en çok ziyaret edilen antik kentidir. UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan kent, Roma İmparatorluğu döneminde Anadolu'nun en büyük liman şehirlerinden biriydi; MÖ 9000'lere uzanan yerleşim geçmişiyle ülkemizin en kadim alanlarından biri olma özelliğini taşımaktadır. Antik dünyada yaklaşık 250.000 kişilik nüfusuyla devasa bir metropol niteliğindeydi. Celsus Kütüphanesi, 24.000 kişilik Büyük Tiyatro, Hadrian Tapınağı, Yamaç Evler ve Artemis Tapınağı'nın kalıntıları başlıca yapıları arasındadır. Artemis Tapınağı, dünyanın yedi harikasından biri olarak tarihe geçmiştir. Yakın çevresinde Meryem Ana Evi, Ayasuluk Tepesi ve St. Jean Bazilikası da ziyaret edilebilir. Kazı ve restorasyon çalışmaları günümüzde de sürmektedir.

2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Pergamon, antik dünyanın en güçlü krallıklarından birine başkentlik yapmıştır. 8.500 yıllık bir geçmişe sahip olan kent; Pergamon Akropolü, 200.000 ciltlik kitabıyla döneminin en büyük kütüphanelerinden biri olan Kütüphane Binası, antik dünyanın en dik sahnesine sahip Tiyatro ve ilk tıp merkezi olarak kabul edilen Asklepion ile öne çıkar. Asklepion, tarihteki ilk psikoterapinin yapıldığı yer olarak kaynaklara geçmiştir. Bergama Müzesi ve Kızıl Avlu da aynı bölgede ziyaret edilebilir. BM tarafından Akdeniz'de Ortak Öneme Sahip 100 Tarihi Sit arasında gösterilmektedir.

İzmir'in tam kalbinde, Kadifekale ile Kemeraltı arasında konumlanan Smyrna Agorası, günümüzde dünyada kent merkezinde bulunan en büyük antik meydanlardan biri olarak kabul edilmektedir. Büyük İskender'den sonra kurulan yeni Smyrna antik kentine ait bu agora, Roma imparatoru adına üç kez tapınak inşa etmiş bir neokoros kentidir; bu ayrıcalık dönemde yalnızca prestijli şehirlere tanınırdı. Sütunlu galeriler, anıtsal çeşme ve tapınak kalıntıları günümüzde de görülebilmektedir. Kazı çalışmaları devam etmektedir; İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin katkısıyla ören yeri aktif olarak araştırılmaktadır.

Adını Amazon Kraliçesi Smyrna'dan aldığı düşünülen bu yerleşim, bugünkü İzmir'in bilinen en eski çekirdeğidir. MÖ 3000'den bu yana kesintisiz iskân gören höyük, uygarlık tarihinin 5.000 yıllık izlerini taşımaktadır. Büyük ozan Homeros'un doğduğu ve yaşadığı yer olarak anılan Bayraklı Smyrnası'nda, İzmir'in bilinen en eski ibadet yapısı olan Athena Tapınağı yer almaktadır. Çifte Megaron, Sur, Anıtsal Çeşme, Gömü Alanı ve Tantalos Mezarı diğer önemli yapılar arasındadır. Doğu Helen taş yapı sanatının en önemli örnekleri burada görülebilir. Truva-Yortan ve Hitit uygarlıklarına ait bulgular da bölgede gün yüzüne çıkarılmıştır.

"Ana Kent" anlamına gelen Metropolis, İyon kentlerinin en önemlilerinden biridir; geçmişi Tunç Çağı'na uzanmakla birlikte en görkemli dönemini Roma imparatorluğu altında yaşamıştır. Küçük Menderes'in beslediği bereketli ovanın yanı başına kurulu bu kentte, Türkiye'nin en iyi korunmuş hamamları arasında gösterilen Metropolis Hamamı yer almaktadır; hamam, farklı bölümleri ve masaj odalarıyla günümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Seyircilerin oturduğu tribünleri mermerden inşa edilmiş antik tiyatro da dikkat çekicidir. Zeus ve On İki Tanrı tapınakları ile Atrium, Roma Evi kalıntıları görülebilir. Kazı çalışmaları hâlâ devam etmekte olup girişler ücretsizdir.

İyonların denizcilikteki en ünlü kenti olma ünvânını taşıyan Phokaia, MÖ 11. yüzyılda Aioller tarafından kurulmuş ve MÖ 9. yüzyılda İyonlar'ın yurdu hâline gelmiştir. Adını fok balıklarından aldığı rivayet edilen kentin, Ege'de kurulan ilk Yunan kolonilerinin öncüsü olan denizci sınıfı yetiştirdiği bilinmektedir. Kentin İyonyalılar döneminden kalma Sur Duvarları ve Osmanlı mirası Beşkapılar bugün de görülebilir konumdadır. İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin projesiyle restore edilen Foça Sur Duvarları, UNESCO Dünya Kültür Mirası Geçici Listesi'ne alınmıştır. Homeros Destanı'nda adından söz edilen Phokaia, hem arkeolojik hem de mitolojik değer taşımaktadır.

12 İyon kentinden biri olan Klazomenai, MÖ 1050 yıllarında kurulmuş ve zeytinyağı ticaretinde öne çıkmıştır. Günümüzden yaklaşık 2.600 yıl önce faaliyet gösteren "Klazomenai Zeytinyağı İşliği," dünyadaki fabrika ölçeğinde zeytinyağı üretiminin bilinen en eski tesisi olup 2005 yılında aslına uygun biçimde restore edilmiştir. Perslerin saldırısına uğrama kaygısıyla halk yerleşimini iskele karşısındaki Karantina Adası'na taşımıştır; Büyük İskender döneminde ince bir yol ile karaya bağlanan adaya bugün hâlâ ulaşılabilmektedir. Limantepe mevkiindeki bu ada, MÖ 3000 yılında Ege'nin en önemli liman kentlerinden biriydi.

MÖ 1080 yıllarında kurulan Teos, her iki yanını limanların sardığı stratejik konumuyla önemli bir İyon deniz-ticaret kentidir. Ünlü mimar Hermogenes tarafından tasarlanan Dionysos Tapınağı, kentin en dikkat çeken yapısıdır ve İyonya'nın mimari şaheserleri arasında sayılmaktadır. Antik tiyatro, sarnıç, agora ve liman kalıntıları ziyaret edilebilmektedir. Döneminin önemli kültür merkezlerinden biri olan Teos'ta şair Anakreon'un yaşadığı rivayet edilmektedir. Sığacık'ın hemen yanı başında konumlanan ören yeri, bölgenin turizm potansiyeli açısından giderek artan bir değer taşımaktadır.

Hellen Mitolojisi'ne göre Giritli Rhadamanthes tarafından kurulan Erythrai, MÖ 3. binyıldan itibaren yerleşim izleri taşıyan köklü bir İyon kentidir. Çeşme'nin 20 kilometre kuzeydoğusundaki Ildırı Köyü sınırları içinde yer alan kentte, 1960'lı yıllarda başlayan kazılar sonucunda MÖ 3. yüzyıla tarihlendirilen bir tiyatro, Athena Polias Tapınağı ve çok sayıda tarihi kalıntı gün yüzüne çıkarılmıştır. Antik dönemde Ege ticaretinde önemli rol üstlenen kent, denizcilik ve zanaat açısından bölgenin önde gelen merkezlerindendi. Ildırı Köyü'nün sessiz atmosferi, ören yerini tarih severler için ayrıca cazip kılmaktadır.

12 İyon kentinden biri olan Kolophon, MÖ 9-8. yüzyıllarda kurulmuş olup 1922'deki kazılarda mezar buluntuları ortaya çıkarılmıştır; bu bulgular şehrin Geç Tunç Çağı'ndan (yaklaşık MÖ 1500-1150) bu yana yaşandığına işaret etmektedir. İzmir'i güneyde Efes'e bağlayan antik yolların üzerinde konumlanan kent, stratejik açıdan büyük önem taşıyordu. Bölgede aynı zamanda Apollon kehanet merkezi olan Klaros Kutsal Alanı yer almaktadır; bu alan, İyonya'nın tek Dor tapınağını ve "hekatomb" (100 adet hayvan bağlama bloğu) bulunmuş dünyadaki tek arkeolojik alanı barındırması bakımından benzersizdir. Antik yazarların sıklıkla başvurduğu bu kehanet merkezi, MS 4. yüzyılda Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte terk edilmeye başlamıştır.

İzmir il sınırları içinde daha az bilinen pek çok antik yerleşim bulunmaktadır. Menderes ilçesinin Ahmetbeyli Mahallesi'nde yer alan Notion, Athena Polias'a adanmış tapınağı ve tiyatrosu ile dikkat çeker; Kolophon'un liman kenti olarak işlev gördüğü bilinmektedir. Menderes'in Gümüldür-Ürkmez arasındaki Kısık Yarımadası'ndaki Lebedos, MÖ 7. yüzyılda kurulmuş olup liman duvarları, Gymnasium ve tapınak terası kalıntıları görülebilir. Dikili-Çandarlı bölgesindeki Pitane, Anadolu'nun en zengin antik mezarlıklarından birine ev sahipliği yapmış; 1960'lardaki kazılarda çok sayıda antik vazo ve buluntu çıkarılmıştır. Çiğli Çamaltı Tuzlası Üçtepeler mevkiindeki Leukai ise uzun süre askeri yasak bölge kapsamında kaldığından arkeolojik araştırmalar sınırlı kalmıştır.