Küresel enerji piyasalarında Brent petrolün 100 doların üzerine çıkması ekonomik baskının yalnızca görünen kısmını temsil ederken, asıl kritik gelişme dizel ve doğalgazdaki sert yükseliş olarak öne çıkıyor. Rusya ve Ortadoğu'daki üretim kayıpları ile Hürmüz Boğazı'ndaki düşük akış, kış öncesinde yakıt fiyatlarını petrolden daha agresif bir şekilde yukarı taşıyor.
Avrupa'da doğalgaz fiyatları 2022 sonundan bu yana en yüksek seviyeye ulaşırken, bazı piyasalarda dizel vadeli fiyatları varil başına 200 doları aştı. Bu enerji şoku, artık merkez bankalarının faiz kararlarını doğrudan etkileyen bir faktör haline geldi.
Merkez bankaları rafineri marjlarını takip ediyor
Enerji piyasalarındaki değişimin boyutu, Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı Christine Lagarde'ın açıklamalarıyla netleşiyor. Lagarde, altı ay önce merkez bankacılarının rafineri marjlarıyla bu kadar yakından ilgilenmesinin beklenmeyeceğini belirterek artık “crack spread”, yani ham petrolün benzin ve dizel gibi nihai ürünlere dönüştürülmesinden elde edilen rafineri marjlarının para politikası açısından önemli hale geldiğini söyledi.
İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey de İngiliz parlamenterlere yaptığı sunumda aynı konuya dikkat çekti. Sorun, ham petrol fiyatı yükselirken onu kullanılabilir yakıta dönüştürecek rafineri kapasitesinin yetersiz kalması olarak karşımıza çıkıyor. Bu durum, dizel gibi ürünlerin fiyatının ham petrolden çok daha hızlı artmasına neden oluyor.
Rus dizeli piyasadan çekiliyor ve alternatifler tükendi
Dizeldeki sıkışmanın temel nedenlerinden biri Rusya kaynaklı arz kaybı. Ukrayna'nın Rus petrol rafinerilerine yönelik saldırıları, dünyanın en büyük dizel ihracatçılarından birinin dış satışlarını ciddi biçimde azalttı. Rusya'nın dizel ihracatı rekor düşük seviyelere gerilerken, Ortadoğu'daki bazı rafineriler de İran savaşının ilk döneminde uğradıkları saldırıların ardından henüz tam kapasiteye dönemedi.
Lagarde dizeli artık küresel ekonomide “bir başka darboğaz” olarak nitelendiriyor. Ayrıca Hürmüz Boğazı'ndaki akış savaş öncesine dönemedi. Suudi Arabistan'ın Doğu-Batı petrol boru hattının Yemen'deki Husilerin saldırıları sonrası kapatılması, küresel enerji piyasasının Hürmüz'e bağımlılığını yeniden artırdı. Bu gelişmelerle birlikte bir süper tankerin günlük kiralama maliyetinin 1 milyon doları aşabileceği belirtiliyor.
Avrupa'da doğalgaz stokları kritik seviyede
Petrolden daha büyük kış riski ise Avrupa açısından doğalgaz olabilir. Avrupa doğalgaz fiyatları 2022'nin sonundan bu yana en yüksek seviyeye çıktı ve gaz depolarındaki stoklar yılın bu dönemi için rekor düşük seviyelerde bulunuyor. Büyük bankalar ve enerji danışmanlık şirketlerinin tahminlerine göre Avrupa'nın ihtiyaç duyduğu alımlar doğalgaz fiyatını yeniden megavatsaat başına 100 euro seviyesinin üzerine taşıyabilir.
Kuwait Petroleum Corp. uluslararası pazarlama yöneticisi Shaikh Khaled Al-Sabah, enerji piyasalarındaki durumu oldukça sert ifadelerle değerlendirdi:
“Kuzey Avrupa'da çok zor bir kış göreceğiz. Bu daha başlangıç.”
Doğalgazdaki yükseliş yalnızca hanelerin ısınma faturalarını artırmıyor, aynı zamanda Avrupa'nın enerji yoğun sanayisi için üretim tehdidi yaratıyor. Avrupa Birliği'nin en büyük entegre boksit, alümina ve birincil alüminyum üreticisi Metlen'in Yönetim Kurulu Başkanı Evangelos Mytilineos, elektrik fiyatlarının bazı şirketler açısından üretimi ekonomik olmaktan çıkarabilecek seviyelere ulaştığını söyledi.
Mytilineos:
“Elektrik fiyatları, yeterince hazırlıklı olmayan şirketlerin alümemeyeceği seviyelere ulaşıyor” dedi.
Talepte düşüş ve enflasyon riski büyüyor
Yüksek enerji fiyatları talebi de vurmaya başladı. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre 2026 yılında küresel petrol talebi pandemiden bu yana en büyük düşüşünü yaşayacak. Özellikle yüksek dizel fiyatları tüketimi aşağı çekiyor. Küresel stokların azalması ve rafineri sisteminin kapasite sınırlarında çalışması, petrol piyasasının daha da sıkışmasına neden olabiliyor.
Enerji krizine gıda fiyatlarındaki artış da ekleniyor. Karadeniz limanlarına yönelik saldırılar gıda ticaretini etkilerken, küresel gıda fiyatları yaklaşık dört yılın en yüksek seviyesine çıktı. Bu durum, enerji fiyatlarının taşımacılık ve üretim maliyetleri üzerinden gıda fiyatlarına yayılmasıyla ikinci tur enflasyon etkilerini güçlendiriyor.
Hükümetler tüketicileri korumak amacıyla vergi indirimlerine başvururken, Macaristan araç sahiplerinin yakıt maliyetlerine destek vereceğini açıkladı. Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi araştırmacısı Anne-Sophie Corbeau'ya göre fiyatların daha da yükselmesi halinde hükümetler üzerindeki müdahale baskısı artacak ancak ülkelerin mali imkanları belirleyici olacak.
