Olumsuz hava şartları, jeopolitik gerilimler ve ticaret rotalarındaki aksaklıklar küresel gıda piyasalarında baskıyı artırırken, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Dünya Bankası verileri fiyatların son iki yılın zirvesine tırmandığını gösteriyor. Gübre maliyetleri ikinci çeyrekteki tepe noktasından bir miktar geri çekilse de yüksek seyirini koruyor.
Orta Doğu'daki çatışmalar, Rusya-Ukrayna Savaşı'nın Karadeniz sevkiyatlarında yarattığı belirsizlik, artan enerji giderleri ve aşırı hava olayları piyasaların temel dinamiklerini şekillendiriyor. Kızıldeniz ve Babülmendeb Boğazı'ndaki güvenlik riskleri nedeniyle bazı nakliye firmalarının Ümit Burnu üzerinden daha uzun güzergahları tercih etmesi, teslimat sürelerini uzatmanın yanı sıra yakıt, navlun ve sigorta harcamalarını da yukarı çekiyor. Bu gelişme, enerji ve gübre dışında tahıl ile diğer gıda maddelerinin lojistik maliyetlerinde de artışa neden oluyor.
Şeker ve tahıl fiyatlarında sert yükseliş
FAO Gıda Fiyat Endeksi, ağustos ayında bir önceki aya kıyasla yüzde 1,9'luk bir artışla 133,3 puan seviyesine yükseldi. Bu veri, endeksin Kasım 2022'den beri gördüğü en yüksek değer olarak kayıtlara geçti. Yıllık bazda incelendiğinde ise küresel gıda fiyatlarının yüzde 2,5 arttığı görülürken, Mart 2022'de savaşın başlamasıyla oluşan tarihi rekorun halen altında kalındığı belirtiliyor.
Endeksi oluşturan tüm alt gruplarda ağustosta fiyat artışı gözlemlendi. Şeker grubu, aylık bazda yüzde 11,9'luk sıçrama yaparak Haziran 2025'ten bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. Avrupa Birliği'nde sıcak ve kurak havanın şeker pancarı verimini düşüreceği beklentisi, Asya'da El Nino'nun üretim üzerindeki olası etkileri, Brezilya'nın orta-güney bölgesindeki rekolte kaybı ve Hindistan'ın ham şeker ithalatında gümrüksüz uygulama kararı bu yükselişte etkili oldu.
Aynı dönemde tahıl fiyatları yüzde 2,2, süt ürünleri yüzde 2,3 ve et fiyatları yüzde 1 oranında değer kazandı. Buğdayda Karadeniz ihracatındaki sorunlar ve Avrupa'daki kuraklık nedeniyle aylık yüzde 2,6, yıllık yüzde 15'lik artış kaydedildi. Mısır fiyatları ise ABD ve AB'deki üretim kaygıları, yem-etanol talebi ve Ukrayna kaynaklı aksaklıklarla yüzde 2,5 yükseldi. Pirinçteki artış ise yüzde 0,5 düzeyinde kaldı. Bitkisel yağlar, güçlü ithalat talebi ve Güneydoğu Asya'daki El Nino endişeleriyle son üç aydır devam eden yükselişini sürdürerek Haziran 2022'den bu yana en yüksek seviyesine çıktı.
Tahıl üretimi düşerken gübrede kısmi rahatlama
FAO, küresel tahıl üretiminin bu yıl geçen yıla göre yüzde 2 azalarak 2 milyar 980 milyon tona ineceğini öngörüyor. Kurumun tahminlerine göre dünya mısır üretimi 1 milyar 309 milyon ton, buğday üretimi 810,7 milyon ton ve pirinç üretimi 553,1 milyon ton olarak gerçekleşecek. Stokların makul seviyede olması arz endişelerini tamamen ortadan kaldırmazken, üretim ve ticaret hacmindeki daralma piyasalardaki tedirginliği besliyor.
Dünya Bankası emtia verileri, gübre fiyatlarının yılın ikinci çeyreğindeki zirveden geri çekildiğini ancak yüksek seviyeyi muhafaza ettiğini ortaya koyuyor. Küresel gübre fiyat endeksi, hazirandaki 156,1 puandan ağustosta 146,4 puana inerek yüzde 6,2 düştü. Aylık bazda ise endeks yüzde 1,9 azaldı.
Ürün bazında incelendiğinde ürenin ton fiyatı haziran-ağustos döneminde yüzde 13,9 düşüşle 453,1 dolardan 390 dolara geriledi. Triple süper fosfat (TSP) yüzde 4,2 azalarak 704,4 dolara, potasyum klorür ise yüzde 3,9 düşerek 386,9 dolara indi. Buna karşılık diamonyum fosfat (DAP) yüzde 1,2 artışla 793,5 dolara, fosfat kayağı ise yüzde 8,3 yükselişle 170 dolara çıktı.
Üre fiyatlarındaki düşüşte, Orta Doğu'daki çatışmaların ilk etapta yarattığı arz korkusunun hafiflemesi rol oynadı. Hürmüz Boğazı'ndaki sevkiyat aksaklıklarının küresel üre arzını kesintiye uğratabileceği endişesi, fiyatları ikinci çeyrekte hızla yükseltmişti. Alternatif üreticilerin ihracatı artırması, Rusya ve ABD'nin pazar payını büyütmeleri ve alıcı ülkelerin tedarik zincirini çeşitlendirmesi arz baskısını azalttı. Ayrıca yüksek maliyetler nedeniyle bazı alıcıların satın alımları ertelemesi veya kısması da fiyatlardaki gerilemeyi destekledi.
Dünya Bankası, Orta Doğu'daki gerilimin enerji ve gübre piyasalarına yansıması nedeniyle 2026 yılında gübre fiyatlarının ortalama yüzde 31 artmasını ve erişilebilirliğin 2022'den bu yana en düşük seviyeye inmesini bekliyor. Yüksek enerji maliyetleri, boğazlardaki trafik sorunları, El Nino kaynaklı hava koşulları, Karadeniz ticaretindeki belirsizlikler ve fosfat arzındaki sıkışıklığın önümüzdeki dönemde gıda fiyatları üzerinde yukarı yönlü risk yaratmaya devam edeceği değerlendiriliyor.
