Gazete ve televizyon yayıncılığının ekonomik altyapısını oluşturan reklam gelirlerinin hızla dijital platformlara kayması, haber üretim süreçlerini ve doğru bilgiye erişimi tehdit eden bir yapıya dönüştü. Bir muhabirin sahadaki haberi, editörün doğrulama süreci ve teknik ekiplerin lojistik desteği gibi yüksek maliyetli unsurları barındıran geleneksel medya, gelir kaybıyla birlikte faaliyet sürdürme konusunda zorlanıyor.
Reklamcılar Derneği ve Deloitte tarafından hazırlanan Türkiye'de Tahmini Medya ve Reklam Yatırımları 2024 Raporu'na göre, dijital mecraların toplam yatırımlar içindeki payı yüzde 74,18 olarak hesaplandı. Televizyonlar 38 milyar 860 milyon liralık yatırımla yüzde 18,24 pay alırken, açık hava reklamları yüzde 5,13 ile 10 milyar 930 milyon lirada kaldı. Basın sektörü ise gazete ve dergi dahil olmak üzere toplam 1 milyar 640 milyon liralık yatırım ile pazarın yalnızca yüzde 0,77'sini oluşturdu.
Gazetelerde reklam alanı ve reklamveren sayısı geriledi
Yazılı basındaki daralma rakamlara da yansıdı. 2023 yılında 4 milyon 704 bin santimetre kare olan gazetelerdeki reklam alanı, 2024 yılında 3 milyon 793 bin santimetreye düştü. Aynı dönemde gazetelerde reklam veren şirket sayısı 3 bin 869'dan 3 bin 556'ya gerileyerek yüzde 8'lik bir azalma gösterdi. Reklam hacmindeki düşüş ise yüzde 19,4 seviyesinde gerçekleşti.
Konuya ilişkin değerlendirmelerde bulunan gazeteci yazar Yüksel Aytuğ, geleneksel medyanın maruz kaldığı ekonomik baskıyı haksız rekabet olarak nitelendirdi. Aytuğ, dijital platformların yayın politikalarını ve algoritmik sansür iddialarını da sert bir dille eleştirerek şu ifadeleri kullandı:
“Türkiye'de insanların doğru haber alıp temiz bilgiye ulaşmalarını sağlayan, aynı zamanda vatandaşın tek ücretsiz eğlencesi olan konvansiyonel kanallara şu günlerde dış uzantılı bir darbe yapılıyor. Aynı komployu daha önce de yazılı basın için uygulamaya sokmuşlar ve kısmen başarılı olup tirajları düşürerek, boşa çıkan reklam gelirini iç etmişlerdi. Şimdi de dijital platformlar genel reklam harcamasının yüzde 75'ini haksız rekabet sonucu ele geçirip, televizyon kanallarını reklamsız bırakarak can damarlarını kesmeye çalışıyorlar.”
Aytuğ, dijital platformların kâr amacının ötesinde kültürel ve ahlaki değerleri hedef aldığını öne sürerek sözlerini şöyle sürdürdü:
“Dijital platformlar bunu sadece kâr amacıyla yapmıyor. Esas hedefleri; Türk aile yapısını, gelenek, örf ve adetleri, ahlaki normları, dini, milli ve kültürel değerleri önce yıpratıp, sonra da yok etmek. Aslında yayın politikaları da tamamen bu gizli amaçlarına hizmet eder nitelikte. Dizilerinde aşırı cinsellik, şiddet, milli değerleri küçümseme gibi yer altına gömülmüş mayınlar var. Eşcinselliğin ve onun taşeronu LGBT'yi sadece desteklemekle kalmıyor, propagandasını da yapıyorlar. Üstelik bunu abonelik ücreti adı altında milletin cebine ellerini daldırarak gerçekleştiriyorlar. Hem reklam pastasının en büyük dilimini mideye indiriyor hem de milleti adeta haraca kesiyorlar.”
Denetim eşitsizliği ve algoritma eleştirisi
Geleneksel medya ile dijital platformlar arasındaki denetim farkına dikkat çeken Aytuğ, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) cezalarının geleneksel yayıncılar için caydırıcı olduğunu ancak dijital tarafta benzer bir yaptırım olmadığını belirtti. Aytuğ, izlenme oranlarının bağımsız denetimi için açtıkları davayı hatırlatarak mahkemenin gerekçesine tepki gösterdi:
“Bütün bunların yanı sıra RTÜK, konvansiyonel kanallara en ufak ihlalde milyonlarca lira ceza keserken, dijital kanalların aldığı cezalar devede kulak kalıyor. Ayrıca yerli ve milli medyanın kazandığı para yurt içinde kalırken, dijital medyanın kazancı açıktan İngiltere, YouTube ve Google'un izlenme oranlarının bağımsız denetim kuruluşlarına devredilmesi için mahkemeye başvurdu. Böylece izlenme oranlarının kendi ileri sürdükleri gibi zirvede olmadığı ortaya çıkacak, reklam dünyasını sömürmeleri engellenecek, 'Artık kimse televizyon izlemiyor' savları da çürütülecekti. Ancak mahkeme 'Halkın haber alma özgürlüğü' kriterini baz alarak bu başvuruyu reddetti. Haber alma özgürlüğüymüş. Yahu hangi özgürlükten söz ediyorsunuz? Gazze katliamı sırasında algoritmalar oluşturarak, vahşeti kınayanları, Filistin'e destek verenleri, Netanyahu'yu lanetleyenleri sansürleyen, açıkça siyonizm çığırtkanlığı yapan bunlar değil miydi?”
Televizyon yayıncılığının sürdürülebilirliğine vurgu yapan Aytuğ, “Şu anda Türkiye'de diziler erkenden yayından kalkıyor, yeni projeler erteleniyor. Sebebi, dijital platformların reklam gelirlerine haksızca ipotek koymaları. Eğer geleneksel medya bu yolla yok edilirse, meydan tamamen onlara kalacak” şeklinde konuştu.
Geleneksel medyanın kamuoyu oluşturma işlevi
Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölüm Başkanı Doç. Dr. Ersin Diker ise dijitalleşmenin geleneksel medyanın sonu olarak yorumlanmasının yanlış olduğunu belirtti. Diker, televizyon ve gazetelerin sadece reklam mecrası olmadığını, toplumsal dayanışma ve bilgi akışı açısından kritik rolleri bulunduğunu ifade etti:
“Bence buradaki yanılgı, dijital medyanın yükselişinin geleneksel medyanın sonu olarak yorumlanmasıdır. Televizyon, radyo ve gazeteler sadece reklam yayınlanan mecralar değillerdir. Aynı zamanda toplumun haber alma, bilgilendirme ve ortak gündem oluşturma işlevleri de bulunmaktadır. Televizyon hala geniş kitlelere aynı anda ulaşabilen güçlü bir mecradır. Örneğin başta afetler olmak üzere olağanüstü durumlarda, toplumsal gelişmelerde ve kamuoyunun dikkatini çeken konularda geleneksel medya yayıncılığı önemini korumaktadır.”
Küresel ölçekte de benzer bir tablo yaşanıyor. WPP Media'nın This Year Next Year 2025 raporuna göre, dünya genelinde 1,14 trilyon dolarlık reklam pazarında dijital mecraların payı yüzde 73,2'ye yükselerek 834,5 milyar dolara ulaştı. Televizyon reklam gelirleri 167,4 milyar dolarda seyrederken, küresel gazete reklam gelirleri 31,4 milyar dolar ile toplam pazarın yüzde 2,75'ini oluşturdu.
